Celiakia – co to za choroba i jak z nią żyć?
Celiakia to choroba, o której coraz częściej słyszymy w gabinecie lekarskim, aptece czy mediach. Coraz więcej osób dostaje taką diagnozę, a jeszcze więcej zastanawia się, czy ich dolegliwości mogą mieć z nią coś wspólnego.
Wbrew temu, co czasem można przeczytać, celiakia nie jest modą ani chwilową „nietolerancją”. To przewlekła choroba autoimmunologiczna, która bez odpowiedniego leczenia może poważnie wpłynąć na zdrowie i samopoczucie.
Czym właściwie jest celiakia?
W celiakii organizm reaguje nieprawidłowo na gluten – białko występujące przede wszystkim w pszenicy, życie i jęczmieniu. Układ odpornościowy zamiast „zignorować” gluten, traktuje go jak zagrożenie i uruchamia reakcję, która uszkadza błonę śluzową jelita cienkiego.
Najbardziej cierpią kosmki jelitowe, czyli drobne wypustki odpowiedzialne za wchłanianie składników odżywczych. Gdy ulegają zanikowi, organizm ma problem z wykorzystaniem tego, co dostaje w posiłkach – pojawiają się niedobory, osłabienie, problemy z kondycją skóry, włosów, kości i ogólnym samopoczuciem.
Gdzie na co dzień kryje się gluten?
Gluten kojarzy się głównie z białym pieczywem, ale w rzeczywistości występuje w wielu produktach, także tych mniej oczywistych.
Najczęstsze źródła glutenu
- pieczywo pszenne i żytnie, bułki, bagietki, chałki,
- makarony z pszenicy, pierogi, naleśniki, pizza,
- kasza jęczmienna, kuskus, tradycyjny makaron jajeczny,
- ciasta, herbatniki, krakersy, wypieki cukiernicze,
- piwo i inne napoje z jęczmieniem.
Mniej oczywiste produkty z glutenem
Gluten może pojawić się także w produktach przetworzonych, w których trudno się go spodziewać:
- gotowe sosy, zupy w proszku, kostki rosołowe,
- wędliny, parówki, produkty garmażeryjne,
- niektóre słodycze i przekąski,
- mieszanki przypraw,
- część leków i suplementów.
Dlatego sama rezygnacja z chleba to zdecydowanie za mało, by mówić o diecie bezglutenowej.
Jak celiakia niszczy jelita?
Ilustracja przedstawia, jak gluten wpływa na jelito cienkie w przebiegu celiakii. Po lewej widoczne są zdrowe, wysokie kosmki jelitowe, a po prawej – spłaszczone i uszkodzone kosmki, charakterystyczne dla aktywnej celiakii. Takie zmiany prowadzą do zaburzeń wchłaniania składników odżywczych.
W jelicie cienkim znajdują się miliony kosmków jelitowych. Można je porównać do delikatnych „włosków” zwiększających powierzchnię wchłaniania. W celiakii pod wpływem glutenu kosmki stopniowo zanikają, a śluzówka jelita ulega spłaszczeniu i stanowi zapalnemu.
Co to oznacza w praktyce?
- gorzej wchłania się żelazo – pojawia się anemia,
- gorzej wchłania się wapń i witamina D – rośnie ryzyko osłabienia kości,
- spada poziom ważnych witamin, zwłaszcza z grupy B – pojawia się zmęczenie i problemy z koncentracją,
- organizm łatwiej się męczy, częściej choruje, wolniej się regeneruje.
Objawy celiakii – nie tylko brzuch
Celiakia nie zawsze wygląda jak typowa „choroba jelit”. U jednych osób dominują objawy ze strony przewodu pokarmowego, u innych – objawy ogólne, które łatwo przypisać stresowi czy przemęczeniu.
Objawy jelitowe
- przewlekłe biegunki lub nawracające zaparcia,
- wzdęcia, uczucie pełności, „balon w brzuchu”,
- bóle brzucha, szczególnie po posiłkach,
- utrata masy ciała bez wyraźnej przyczyny.
Objawy pozajelitowe
- przewlekłe zmęczenie, osłabienie,
- anemia pomimo suplementacji żelaza,
- bóle głowy, trudności z koncentracją, tzw. „mgła mózgowa”,
- bóle kości i stawów,
- zmiany skórne, świąd (u części chorych dermatitis herpetiformis),
- problemy z płodnością, poronienia, zaburzenia miesiączkowania,
- objawy neurologiczne, np. drętwienie kończyn.
Celiakia bez wyraźnych objawów
U niektórych pacjentów dolegliwości są bardzo dyskretne lub praktycznie niezauważalne na co dzień. Mimo braku typowych skarg, badania mogą wykazać wyraźne uszkodzenia jelita cienkiego i obecność przeciwciał. Taka postać, nazywana celiakią niemą, także wymaga leczenia.
Celiakia u dzieci i u dorosłych
Celiakia u dzieci
U dzieci celiakia może dawać bardziej charakterystyczny obraz kliniczny. Do częstych objawów należą:
- brak prawidłowego przyrostu masy ciała,
- spowolniony wzrost,
- wzdęty brzuch przy szczupłych kończynach,
- biegunki, bóle brzucha,
- rozdrażnienie, obniżony nastrój, apatia.
Celiakia u dorosłych
U dorosłych obraz bywa mniej oczywisty. Częściej niż biegunki występują:
- anemia o niejasnej przyczynie,
- przewlekłe zmęczenie,
- spadek nastroju, obniżona wydolność organizmu,
- osteopenia lub osteoporoza w młodym wieku,
- zaburzenia płodności.
Z tego powodu celiakia u dorosłych bywa mylona z zespołem jelita drażliwego, przewlekłym stresem lub zaburzeniami hormonalnymi.
Rodzaje celiakii
Celiakia nie zawsze przebiega tak samo. W praktyce mówi się o kilku jej postaciach.
- Celiakia klasyczna – dominuje biegunka, wzdęcia, ból brzucha, utrata masy ciała.
- Celiakia atypowa – przeważają objawy pozajelitowe, np. anemia czy bóle kości.
- Celiakia niema (silent) – brak wyraźnych dolegliwości, ale obecne są zmiany w jelicie.
- Celiakia potencjalna/utajona – dodatnie przeciwciała i geny, ale bez pełnego obrazu uszkodzeń jelita.
- Celiakia refrakcyjna – objawy nie ustępują mimo ścisłej diety bezglutenowej.
- Dermatitis herpetiformis – skórna postać celiakii, z bardzo swędzącymi zmianami skórnymi.
- Neuroceliakia – dominują objawy neurologiczne, np. zaburzenia równowagi, neuropatie.
Kiedy warto podejrzewać celiakię?
Celiakię warto brać pod uwagę szczególnie wtedy, gdy:
- mimo prawidłowej diety utrzymuje się anemia,
- często występują wzdęcia, bóle brzucha, biegunki lub zaparcia,
- pojawiła się osteopenia lub osteoporoza w młodym wieku,
- w rodzinie stwierdzono celiakię,
- występują inne choroby autoimmunologiczne, np. choroba Hashimoto, cukrzyca typu 1,
- występują problemy z płodnością lub nawracające poronienia.
W takich sytuacjach warto porozmawiać z lekarzem rodzinnym, gastrologiem lub – na etapie wstępnej edukacji – także z farmaceutą.
Diagnostyka celiakii krok po kroku
Rozpoznanie celiakii nie opiera się na samym samopoczuciu po zjedzeniu produktów z glutenem. Konieczne są badania, które potwierdzą lub wykluczą chorobę.
Badania krwi
Najczęściej oznaczane są:
- przeciwciała przeciwko transglutaminazie tkankowej (tTG IgA),
- przeciwciała EMA,
- przeciwciała DGP (szczególnie u dzieci),
- całkowite IgA, aby ocenić, czy wyniki są wiarygodne.
Gastroskopia z biopsją
Jeśli wyniki badań krwi sugerują celiakię, kolejnym krokiem jest gastroskopia z pobraniem wycinków z dwunastnicy. Patomorfolog ocenia stopień uszkodzenia kosmków jelitowych według skali Marsh.
Badania genetyczne
Dodatkowo można wykonać badanie genetyczne w kierunku genów HLA-DQ2 i HLA-DQ8. Ich brak praktycznie wyklucza celiakię, natomiast sama obecność nie oznacza jeszcze choroby, a jedynie predyspozycję.
Czego nie robić przed badaniami?
Kluczowa zasada: przed zakończeniem diagnostyki nie należy samodzielnie wykluczać glutenu z diety. Odstawienie glutenu powoduje spadek poziomu przeciwciał i regenerację jelit, co może zafałszować wyniki badań i utrudnić postawienie diagnozy.
Leczenie celiakii – co naprawdę działa?
Podstawą leczenia celiakii jest ścisła, dożywotnia dieta bezglutenowa. Obecnie nie ma leku, który zastąpiłby dietę lub „odwrócił” proces autoimmunologiczny.
W praktyce leczenie obejmuje:
- całkowite wyeliminowanie z diety pszenicy, żyta i jęczmienia,
- stosowanie produktów wyraźnie oznaczonych jako bezglutenowe,
- regularne kontrole lekarskie,
- uzupełnianie niedoborów żelaza, witaminy D, wapnia, witaminy B12 i kwasu foliowego, jeśli występują.
W aptece pacjent z celiakią może liczyć na pomoc przy doborze suplementów oraz sprawdzeniu, czy wybrany lek nie zawiera składników pochodzących ze zbóż glutenowych.
Dieta bezglutenowa w praktyce
Na poziomie teorii dieta bezglutenowa brzmi prosto: „nie jem glutenu”. Na co dzień wymaga jednak zmiany przyzwyczajeń, świadomych zakupów i uważnego czytania etykiet.
Produkty naturalnie bezglutenowe
- ryż, kukurydza, ziemniaki,
- kasza gryczana, komosa ryżowa, amarantus,
- mięso, ryby, jaja,
- większość warzyw i owoców,
- naturalne oleje roślinne.
Produkty zakazane (jeśli nie są oznaczone jako bezglutenowe)
- pieczywo pszenne, żytnie i orkiszowe,
- tradycyjne makarony,
- ciasta, ciasteczka, wafle,
- kasza jęczmienna, kuskus,
- piwo klasyczne.
Stare odmiany zbóż a gluten
Coraz częściej można usłyszeć, że stare odmiany pszenicy są „łagodniejsze dla organizmu” albo „zawierają mniej glutenu”. W przypadku celiakii jest to istotny mit, który może prowadzić do błędnych wyborów.
Wszystkie odmiany pszenicy – zarówno współczesne, jak i tzw. pradawne – zawierają gluten, który jest szkodliwy dla osób z celiakią. Dotyczy to między innymi orkiszu, samopszy, płaskurki oraz pszenicy durum.
Przykładowe odmiany pszenicy i gluten
- Orkisz – zawartość glutenu podobna lub wyższa niż w pszenicy zwykłej.
- Samopsza (einkorn) – zawiera gluten, który nadal uruchamia reakcję autoimmunologiczną.
- Płaskurka (emmer) – również odmiana pszenicy glutenowej.
- Durum – używana do produkcji makaronów, także bogata w gluten.
| Odmiana zboża | Zawartość glutenu | Bezpieczna w celiakii? |
|---|
| Pszenica współczesna |
wysoka |
nie |
| Orkisz |
podobna lub wyższa |
nie |
| Samopsza |
wysoka |
nie |
| Płaskurka |
wysoka |
nie |
| Durum |
wysoka |
nie |
Wniosek jest prosty: żadna odmiana pszenicy, także „stara” czy ekologiczna, nie jest bezpieczna dla osoby z celiakią.
Czytanie etykiet i ukryty gluten
W diecie bezglutenowej bardzo ważne jest uważne czytanie etykiet. Gluten może kryć się pod różnymi nazwami:
- słód jęczmienny,
- białko pszenne,
- skrobia pszenna,
- nieprecyzyjnie opisane „błonniki” czy „aromaty” zbożowe.
Pomocnym symbolem jest przekreślony kłos – znak, że produkt został przebadany i spełnia normy dla żywności bezglutenowej.
Kontaminacja krzyżowa
Nawet produkt naturalnie bezglutenowy może stać się niebezpieczny, jeśli dojdzie do tzw. kontaminacji krzyżowej, czyli zanieczyszczenia glutenem.
Do takich sytuacji dochodzi m.in. gdy:
- ten sam toster służy do pieczywa pszennego i bezglutenowego,
- frytki bezglutenowe smażone są w oleju po panierowanych potrawach,
- na jednej desce kroi się zarówno pieczywo pszenne, jak i bezglutenowe.
Wsparcie psychiczne i codzienność z celiakią
Zmiana diety i stylu życia bywa dużym wyzwaniem. Pacjent musi nauczyć się inaczej robić zakupy, planować posiłki w pracy, wybierać restauracje czy organizować wyjazdy. Wsparcie rodziny, znajomych oraz dobra edukacja medyczna znacząco ułatwiają ten proces.
Po kilku miesiącach prawidłowo prowadzonej diety większość osób zauważa wyraźną poprawę samopoczucia. To często najlepsza motywacja do dalszego przestrzegania zaleceń.
Powikłania nieleczonej celiakii
Ignorowanie celiakii lub częste „odstępstwa” od diety mogą prowadzić do poważnych powikłań.
- przewlekła anemia i niedobory pokarmowe,
- osteopenia i osteoporoza,
- zaburzenia płodności, poronienia,
- zwiększone ryzyko niektórych nowotworów przewodu pokarmowego (m.in. chłoniak jelita cienkiego).
Najczęstsze pytania pacjentów (FAQ)
Czy celiakia jest dziedziczna?
Tak. Celiakia ma silne podłoże genetyczne. Jeśli ktoś w rodzinie choruje na celiakię, ryzyko wystąpienia choroby u pozostałych osób jest większe.
Czy celiakię można wyleczyć?
Obecnie celiakia jest chorobą przewlekłą. Leczenie polega na stosowaniu ścisłej, dożywotniej diety bezglutenowej. Dzięki temu można zapobiegać objawom i zmniejszać ryzyko powikłań.
Czy owies jest bezpieczny w celiakii?
Dozwolony jest wyłącznie owies certyfikowany jako bezglutenowy. Zwykły owies często jest zanieczyszczony glutenem innych zbóż.
Czy leki i suplementy mogą zawierać gluten?
Tak. Część leków i suplementów może zawierać składniki pochodzące ze zbóż glutenowych. Warto zapytać farmaceutę, czy wybrany preparat jest bezpieczny dla osoby z celiakią.
Jak szybko poprawia się samopoczucie po przejściu na dietę bezglutenową?
U części osób poprawa pojawia się po kilku tygodniach, u innych trwa to dłużej. Pełna regeneracja jelita cienkiego może zająć od kilku miesięcy do nawet dwóch lat, w zależności od wieku i nasilenia choroby.
Czy dzieci z celiakią mogą rozwijać się prawidłowo?
Tak. Przy odpowiednio stosowanej diecie bezglutenowej dzieci mogą osiągnąć prawidłowy wzrost i masę ciała oraz prawidłowo się rozwijać.
Czy celiakia to to samo, co alergia na gluten?
Nie. Celiakia jest chorobą autoimmunologiczną, natomiast alergia na gluten to reakcja alergiczna innego typu. Różnią się mechanizmem, objawami i metodami diagnostycznymi.
Podsumowanie
Celiakia to poważna, ale dobrze poznana choroba, w której kluczową rolę odgrywa dieta bezglutenowa. Dokładna diagnostyka, regularne kontrole oraz świadome podejście do zakupów i przygotowywania posiłków pozwalają znacząco poprawić jakość życia i zmniejszyć ryzyko powikłań.
Apteka internetowa, może być ważnym miejscem wsparcia – zarówno w wyborze odpowiednich suplementów, jak i w sprawdzeniu, czy stosowane leki są bezpieczne dla osób z celiakią.
